
Giáo sư Luca Mazzinghi, linh mục thuộc Đại học Giáo hoàng Grêgôriana, giải thích lý do đằng sau một số cách diễn tả mang tính bạo lực trong Kinh Thánh: “Những điều ấy xuất phát từ bối cảnh lịch sử của vùng Cận Đông thời bấy giờ. Thiên Chúa không muốn tiêu diệt mà muốn cứu độ tất cả các dân tộc.” Một khóa học về chủ đề này sắp được khai giảng tại Đại học Grêgôriana.
Từ Tv 137,9 (“Phúc thay người bắt những con thơ của ngươi mà đem đập vào đá.”) đến 1Sm 15,33 (“Cũng như gươm của ngươi đã cướp con của những người đàn bà, thì giữa các người đàn bà, mẹ ngươi cũng sẽ bị cướp con như vậy!”), lời nói hướng đến vua Amalếch trước khi ông ta bị đánh hạ trước nhan Đức Chúa; rồi đến đêm đen tối nhất của cuộc xuất hành, khi “Vào nửa đêm, Đức Chúa sát hại mọi con đầu lòng trong đất Ai Cập” và “không có nhà nào không có người chết” (x. Xh 12,19-20); cho đến những mô tả rùng rợn trong Is 34,6 (“Gươm của Đức Chúa, máu nhuộm đỏ, mỡ dính bầy nhầy”) trước cảnh “cuộc tàn sát lớn trong xứ Êđôm.” Chưa kể đến trận hồng thủy nhấn chìm mọi thứ (x. St 7,17-24) và dòng nước Biển Đỏ nhấn chìm người Ai Cập (x. Xh 14,15-31).
Đó chỉ là một vài ví dụ trong số rất nhiều đoạn văn thuộc một thể loại văn chương và cách diễn đạt nhất định của một số sách Kinh Thánh, vốn thấm đẫm cái chết và bạo lực. Chính những đoạn văn ấy đã khiến Umberto Eco đưa ra một nhận xét châm biếm, nhưng không quá xa sự thật. Trong một trang của tác phẩm Diario Minimo (Nhật ký vụn vặt), nhà văn tưởng tượng mình làm việc cho một nhà xuất bản danh tiếng và phải đánh giá xem có nên xuất bản Kinh Thánh hay không. Ban đầu, ông tỏ ra vô cùng hào hứng, nhưng cuối cùng lại đưa ra ý kiến phản đối. Eco viết: “Toàn là những chuyện gay cấn – và có đủ mọi thứ mà độc giả ngày nay mong đợi ở một cuốn sách giải trí: tình dục (rất nhiều), ngoại tình, kê gian, giết người, loạn luân, chiến tranh, tàn sát, vân vân.” Theo lời châm biếm của ông, Vatican hẳn sẽ có rất nhiều điều phải phản đối nếu một cuốn sách như thế được xuất bản.
Lối châm biếm của Eco giúp chúng ta nhận ra một vấn đề căn bản mà bất cứ ai cũng gặp phải khi tiếp xúc với những đoạn Kinh Thánh đẫm bạo lực thể xác và lời nói. Cảm giác bàng hoàng sâu sắc khi đọc những đoạn ấy đặt ra những câu hỏi không thể né tránh: Phải giải thích những đoạn văn có mức độ tàn bạo đến khó tin như thế nào? Kinh Thánh là một cuốn sách về hòa bình hay bạo lực? Phải đọc ra sao tất cả những bản văn trình bày một hình ảnh Thiên Chúa đầy bạo lực, dường như gắn kết chiến tranh trực tiếp với ý muốn của Thiên Chúa?
Chính những câu hỏi này, đặc biệt trong bối cảnh các cuộc chiến đang bùng cháy tại Trung Đông, nơi người ta viện dẫn Thiên Chúa trong Kinh Thánh để hợp thức hóa các đường lối chính trị của mình, đã trở thành chủ đề của một khóa học thuật tại Đại học Giáo hoàng Grêgôriana ở Rôma, với tiêu đề gây hứng thú: Một Thiên Chúa bạo lực? Kinh Thánh giữa chiến tranh và hòa bình. Khóa học do linh mục, học giả Kinh Thánh và thần học gia Luca Mazzinghi, giáo sư chính thức ngành Thần học tại chính trường đại học này, phụ trách.
Thưa Cha Mazzinghi, ngày nay chúng ta có thể tiếp cận những bản văn này như thế nào? Việc chú giải Kinh Thánh cần có thái độ ra sao trước những trang sách khó hiểu này?
“Thực tế là trong Kinh Thánh có nhiều trang quy trực tiếp hành vi bạo lực cho Thiên Chúa, không ít lần mô tả Người bằng những nét đặc trưng của một vị thần chiến trận hay quân sự. Một trong những nhiệm vụ của người giải thích Kinh Thánh là đặt những hình ảnh này vào bối cảnh lịch sử và văn chương của chúng, nghĩa là tìm hiểu xem trong thế giới Kinh Thánh, hình ảnh một Thiên Chúa bạo lực đã hiện diện như thế nào, không chỉ ở Israel mà cả trong các dân tộc xung quanh.”
Trong số những trang Kinh Thánh phức tạp nhất có những đoạn dường như biện minh cho cuộc chiến tiêu diệt toàn bộ một dân tộc, hoặc những lời nguyền rủa trong các Thánh vịnh. Một phân tích nghiêm túc có thể giải thích những đoạn này như thế nào?
“Đây là hai vấn đề khác nhau. Những trang trong sách Đệ Nhị Luật và sách Giôsuê đặt vào miệng Thiên Chúa lời kêu gọi tiêu diệt các dân tộc khác phản ánh một tập tục phổ biến ở vùng Cận Đông cổ đại. Tuy nhiên, trên thực tế, có lẽ những sự kiện ấy chưa bao giờ xảy ra trong lịch sử Israel cổ đại, hoặc ít nhất cũng chưa từng diễn ra với quy mô như được mô tả. Thứ hai, một lần nữa, mệnh lệnh tiêu diệt phải được đọc như sản phẩm của một não trạng phổ biến thời bấy giờ. Trong trường hợp này, cũng không được quên rằng Kinh Thánh diễn tả Lời Thiên Chúa thông qua những lời nói của con người. Sau cùng, khi đọc Kinh Thánh trong tính toàn thể, chúng ta sẽ hiểu rằng Thiên Chúa của Israel hoàn toàn không muốn tiêu diệt các dân tộc khác, nhưng muốn cứu độ họ. Vấn đề thực sự nằm ở những người ngày nay sử dụng các trang Kinh Thánh ấy để biện minh cho những chính sách tiêu diệt của mình. Còn đối với vấn đề những Thánh vịnh mang lời nguyền rủa, cần đọc chúng như lời cầu xin công lý dâng lên Thiên Chúa bằng những lời lẽ mạnh mẽ của những con người đang sống trong những hoàn cảnh bất công cùng cực. Thiên Chúa trong Kinh Thánh chấp nhận để con người cầu nguyện với Người như thế. Bằng cách đó, Người nhận lấy cho mình mọi khát vọng công lý của những người vốn có thể bị cám dỗ tự mình thực thi công lý. Sau đó, người đọc Kinh Thánh sẽ khám phá ra rằng công lý thực sự rất khác với điều mà họ từng hình dung khi đọc những Thánh vịnh ấy.”
Người ta thường có xu hướng đối lập sự nghiêm khắc của Thiên Chúa trong Cựu Ước với sự hiền lành của Người trong Tân Ước. Sự phân đôi này có chính xác không, hay thập giá Đức Kitô đã định hình lại chính hình ảnh Thiên Chúa?
“Trong các Kitô hữu, ngày nay vẫn còn phổ biến một cám dỗ vốn đã xuất hiện từ thời Kitô giáo sơ khai (có thể thấy qua lập trường của Marcion): đó là nghĩ rằng Chúa Giêsu mặc khải một dung mạo khác với Thiên Chúa của Cựu Ước. Thực ra, Thiên Chúa của Chúa Giêsu chính là Đấng được mặc khải trong toàn bộ Kinh Thánh. Vì thế, không hề tồn tại một Thiên Chúa của tình yêu đối lập với một Thiên Chúa của chiến tranh, như thể đó là một vị thần Janus hai mặt. Trong trường hợp này cũng vậy, việc đọc toàn bộ Kinh Thánh cho chúng ta thấy rằng, một mặt, dung mạo Thiên Chúa phản ánh cách thức con người đã nhận thức về Người trong suốt dòng lịch sử, do đó cũng bao gồm cả hình ảnh bạo lực; mặt khác, Kinh Thánh mặc khải cho chúng ta biết rằng Thiên Chúa chỉ có một dung mạo duy nhất: dung mạo của lòng thương xót và tình yêu. Đối với chúng ta, những người Kitô hữu, dung mạo Thiên Chúa được tỏ lộ nơi cái chết của Đức Giêsu trên thập giá, dấu chỉ của một Thiên Chúa cứu độ bằng cách trao ban chính mạng sống mình.”
Trong chương trình khóa học, Cha đề xuất một cách đọc Kinh Thánh thống nhất dưới ánh sáng của Hiến chế Dei Verbum. Khung diễn giải này có giá trị như thế nào?
“Hiến chế Dei Verbum của Công đồng Vaticanô II là một cột mốc quan trọng đối với Giáo hội Công giáo trong việc đọc và giải thích Kinh Thánh. Trong số những nguyên tắc nền tảng, bên cạnh xác tín rằng Kinh Thánh có hai tác giả là Thiên Chúa và con người, còn có một xác tín cũng mạnh mẽ không kém: vì là bản văn được linh hứng, Kinh Thánh phải được đọc trong tính toàn thể, chứ không được tách riêng bản văn này khỏi bản văn khác. Rõ ràng, đây là một nguyên tắc thuộc về đức tin.”
Nguồn: giaophanvinhlong
