Nơi Thầy — vị học giả từng bước qua giảng đường Sorbonne hoa lệ, từng thấm nhuần tinh hoa của Nho giáo uyên bác — cái gốc rễ cổ truyền ấy không hề bị loại bỏ, mà được soi chiếu và thanh lọc trong ánh sáng của Tin Mừng. Đó là cuộc đối thoại kỳ diệu giữa Đông và Tây, giữa triết học và đức tin, tạo nên một phong thái tự chủ mà sâu xa khiêm cung đến tận cùng nhưng vững chãi trước mọi biến động lịch sử.

Người trí thức ấy nhìn thế sự qua lăng kính của một lữ khách đoạn trường. Sự chiêm nghiệm về cõi bần hàn không phải là thái độ buông xuôi, mà là tiếng thở dài khắc khoải của một tâm hồn tự nguyện bước vào hành trình sám hối để đối diện với chính mình trong cõi sâu lặng. Giữa một thời đại mà tư duy lý tính dễ rơi vào cạm bẫy của sự kiêu ngạo học thuật hoặc sự khô khan của thực dụng, Thầy Stêphanô lại chọn đứng ở bậc thềm khiêm nhường nhất của nhân thế. Cõi đời này đối với Thầy là một không gian đối thoại, nơi:

Hành giả dừng chân tạm vỉa hè

Tấm thân đất chở với Trời che

Hình ảnh ấy gợi lên sự tĩnh tại của kiếp người trước Đấng Tối Cao. Kẻ hành giả ấy — dẫu mang kho tàng tri thức uyên bác — vẫn tự nguyện hạ mình, xem thân xác chỉ là cõi tạm để mặc cho dòng đời trôi qua. Tấm lòng của một bậc quân tử mang hồn cốt Nho gia (biết kính Trời, tu thân, trọng nghĩa) nay đã được nâng lên bởi tình yêu tự hiến của đức tin:

Cảm người bươn chải vòng cơm áo

Thương kẻ bôn ba nhịp ngựa xe

Trầm sắc mười phương hằng quan sát

Thế âm bốn cõi lặng thầm nghe

Thầy thấu cảm với những kiếp người quằn quại trong vòng cơm áo, xót xa trước những thân phận bôn ba giữa nhịp đời hối hả. Tri thức đỉnh cao cuối cùng không làm con người lớn hơn hay ngạo mạn trước tha nhân, mà làm ta nhỏ lại trước Chân Lý. Càng hiểu biết, con người càng phải học cách lắng nghe và nhận ra giới hạn của lý trí. Để rồi từ đó, triết học gặp gỡ đức tin không phải bằng một cuộc tranh luận thắng thua, mà bằng chính sự thực hành của cả một đời người.

Chính vì thế, ước nguyện của Thầy đẩy ý thức khiêm cung đến tận cùng của sự tự hạ triết lý:

Bao giờ cát bụi hoàn nguyên Thể

Nguyện lót êm chân khách vỉa hè

Nguyện làm tấm thảm lót đường cho dòng đời dẫm lên, đó chính là đỉnh cao của sự từ bỏ cái tôi bản ngã. Thầy không màng bảng vàng áo mũ, không chuộng danh phận hay học vị hão huyền. Mọi thăng trầm của một thế kỷ biến động, mọi suy ngẫm của kiếp nhân sinh, cuối cùng đều được ký thác trọn vẹn vào dưới chân Thánh Giá và chuỗi Mân Côi:

Công tội trông nhờ cây khổ giá

Vui buồn ký thác Chuỗi Mân Côi

Đó là bến đỗ bình an cuối cùng của một đời người đi tìm chân lý, để rồi nhận ra chân lý không chỉ là một hệ thống khái niệm để tư duy, mà là một hiện sinh để sống và để trải nghiệm.

Khi Thầy Stêphanô Nguyễn Khắc Dương lặng lẽ rời cõi nhân gian trong sự thanh bạch và khiêm nhường, những chức danh học thuật hay dấu ấn thời đại rồi cũng sẽ lùi vào quá khứ. Điều đọng lại cuối cùng không phải là một văn bản triết học, mà là một cốt cách — một bậc quân tử đã đi qua mọi biến động mà vẫn giữ trọn vẹn sự tự chủ, điềm tĩnh và tử tế. Để rồi, qua cuộc đời ấy, Thầy để lại cho những người ở lại một câu hỏi lớn đầy thao thức: Sau cùng, một đời người được đo lường bằng những gì mình đã sở hữu, hay bằng con người mà mình đã trở thành?

Jos. Vinc. Ngọc Biển