Mài theo thớ đá - Một nghệ thuật dùng người trong đời sống thánh hiến

Trong cuộc sống, có những viên đá thô ráp, xù xì, tưởng chừng chẳng có gì đặc biệt. Thế nhưng, khi được đặt vào bàn tay của một người thợ lành nghề, chúng có thể trở thành những tác phẩm nghệ thuật tuyệt đẹp. Người thợ giỏi không cố sức đục đẽo để biến viên đá thành hình dáng mình mong muốn. Trái lại, họ biết quan sát, hiểu đặc tính của đá, nhận ra những đường vân tự nhiên và kiên nhẫn mài giũa theo đúng thớ của nó.

Từ hình ảnh ấy, chúng ta có thể suy ngẫm về một nghệ thuật tinh tế trong đời sống thánh hiến: dùng người không phải là uốn nắn mọi người theo khuôn mẫu của mình, nhưng là giúp mỗi người khám phá và phát triển những điều tốt đẹp mà Thiên Chúa đã đặt để nơi họ.

1. Mỗi con người là một viên đá độc đáo

Không có hai viên đá nào hoàn toàn giống nhau. Mỗi viên mang một màu sắc, một cấu trúc, một đường vân và một độ cứng riêng. Trong cộng đoàn thánh hiến cũng vậy, mỗi chị em là một thế giới phong phú, với những khả năng, tính cách, kinh nghiệm sống, giới hạn và nhịp độ trưởng thành khác nhau.

Có người năng động, mạnh mẽ, thích tổ chức và điều hành. Có người âm thầm, ít nói nhưng sâu sắc và trung thành. Có người nhạy bén trong công tác mục vụ; có người khéo léo trong việc chăm sóc những người bé nhỏ. Có người dễ dàng thích nghi với môi trường mới, trong khi người khác cần thêm thời gian để vượt qua những bỡ ngỡ và bất an.

Nếu chỉ chú ý đến những điều mà một người chưa làm được, chúng ta dễ bỏ qua những khả năng vẫn còn tiềm ẩn nơi họ. Trong đời sống thánh hiến, dùng người trước hết là biết nhìn người bằng ánh mắt của Thiên Chúa: không dừng lại ở những giới hạn hiện tại, nhưng nhận ra những hạt giống tốt lành đang âm thầm lớn lên. Đằng sau một tính cách có vẻ khó gần có thể là một tâm hồn nhạy cảm; đằng sau sự chậm rãi có thể là tính cẩn trọng; đằng sau vẻ vụng về có thể là thiện chí chân thành đang cần được hướng dẫn.

Người có nghệ thuật dùng người không vội kết luận: “Chị này không có khả năng”, nhưng biết tự hỏi: “Chị ấy có khả năng gì? Tôi có thể giúp chị ấy phát triển khả năng ấy bằng cách nào?”

Bởi lẽ, một viên đá chưa được mài giũa không có nghĩa là một viên đá vô giá trị. Cũng vậy, một người chưa bộc lộ hết khả năng không có nghĩa là người ấy không có giá trị.

2. Mài theo thớ đá: hiểu người trước khi hướng dẫn

Người thợ đá có kinh nghiệm hiểu rằng nếu mài ngược thớ, dùng lực không đúng chỗ hoặc nóng vội đục đẽo, viên đá có thể nứt vỡ. Muốn tạo nên một tác phẩm đẹp, người thợ phải quan sát kỹ, hiểu cấu trúc của đá và lựa chọn cách tác động phù hợp.

Trong đời sống thánh hiến, đây là bài học quan trọng đối với những người được trao trách nhiệm hướng dẫn, đào tạo, đồng hành hoặc điều hành cộng đoàn.

Muốn giúp một chị em trưởng thành, trước hết cần hiểu chị ấy. Không thể chỉ nhìn vào một hành vi bên ngoài mà đánh giá toàn bộ con người. Một chị em thường xuyên im lặng có thể đang suy tư, nhưng cũng có thể đang mang trong lòng một nỗi lo chưa biết chia sẻ. Một chị em phản ứng mạnh có thể còn gặp khó khăn trong việc điều tiết cảm xúc, nhưng cũng có thể đang cảm thấy mình không được lắng nghe. Một người làm việc chưa đạt kết quả mong muốn có thể còn thiếu kỹ năng, nhưng cũng có thể chưa được hướng dẫn đầy đủ hoặc chưa được đặt vào vị trí phù hợp.

Hiểu người không có nghĩa là dung túng mọi khuyết điểm, càng không phải là chấp nhận mọi hành vi mà không cần điều chỉnh. Hiểu người là tìm ra nguyên nhân để có cách hướng dẫn đúng đắn. Đó là biết phân biệt giữa con người và hành vi, giữa phẩm giá của một người với những điều người ấy cần thay đổi. 

Mài theo thớ đá không phải là chiều theo mọi ý muốn của con người, nhưng là chọn đúng cách để giúp người ấy tiến về điều tốt lành.

Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa lòng nhân hậu và sự thật, giữa cảm thông và trách nhiệm, giữa tôn trọng tự do cá nhân và kiên trì hướng dẫn.

3. Dùng người không phải là biến người khác thành bản sao của mình

Trong cộng đoàn thánh hiến, hiệp nhất không đồng nghĩa với đồng nhất. Cộng đoàn là nơi những khả năng và đóng góp khác nhau được quy tụ, bổ túc cho nhau và cùng hướng đến một lý tưởng: tìm kiếm Thiên Chúa và phục vụ Nước Người.
Nếu người phụ trách chỉ quý trọng những chị em có khả năng quen thuộc, hoặc những người dễ hợp ý, cộng đoàn có thể bỏ lỡ nhiều tài năng và cơ hội phát triển. Bởi thế, người lãnh đạo cần có tầm nhìn rộng mở để nhận ra giá trị của từng người và biết khơi dậy những khả năng có thể đóng góp cho sứ mạng chung.

Người thợ đá lành nghề không chỉ biết mài giũa, mà còn biết làm nổi bật vẻ đẹp vốn có của viên đá. Cũng vậy, người có nghệ thuật dùng người biết tạo điều kiện để mỗi chị em phát huy khả năng, trưởng thành trong trách nhiệm và đóng góp cách tích cực cho cộng đoàn.

Đôi khi, điều khiến ta khó chịu nơi người khác không hẳn là khuyết điểm của họ, mà chỉ là sự khác biệt so với thói quen của ta. Một công việc có thể được thực hiện bằng nhiều cách khác nhau mà vẫn đạt kết quả tốt; cách làm của mình không phải lúc nào cũng là cách duy nhất đúng đắn.

Biết dùng người là biết dành không gian cho những sáng kiến khác biệt, đón nhận những đóng góp ngoài dự kiến và vui mừng khi người khác làm tốt công việc, ngay cả khi họ không làm theo phương pháp của mình.

Người lãnh đạo trưởng thành không cảm thấy bị đe dọa trước tài năng của người khác. Trái lại, họ vui mừng vì cộng đoàn có thêm người tài giỏi, thêm phương pháp hữu ích và thêm cơ hội để phục vụ tốt hơn.

4. Mài giũa cần thời gian, sự kiên nhẫn và tình yêu

Không có viên đá quý nào trở nên sáng đẹp chỉ sau một lần mài. Người thợ phải kiên trì qua nhiều công đoạn, từ mài thô đến đánh bóng tinh tế. Có khi họ phải dừng lại để quan sát, điều chỉnh lực tay và thay đổi dụng cụ. Sự nóng vội có thể làm hỏng cả công trình.

Con người cũng cần thời gian để trưởng thành.

Trong đời sống thánh hiến, chúng ta thường mong chị em tiến bộ nhanh chóng, làm việc thành thạo, sống trưởng thành và thể hiện tinh thần trách nhiệm. Những mong đợi ấy là chính đáng, nhưng nếu thiếu kiên nhẫn, chúng ta có thể biến việc đào tạo thành áp lực nặng nề.

Người hướng dẫn cần biết góp ý rõ ràng về những điều chưa phù hợp và những gì cần thay đổi. Khi giao việc, cần xác định trách nhiệm và tiêu chuẩn. Khi một chị em mắc lỗi, cần giúp chị nhận ra hậu quả, sửa chữa và rút ra bài học từ kinh nghiệm. Khi chị em tiến bộ, dù chỉ một bước nhỏ, cũng cần được ghi nhận và khích lệ.

Đôi khi, một lời nói đúng lúc có thể nâng đỡ một người suốt nhiều năm. Ngược lại, một lời chê bai nặng nề có thể khiến người ấy mất tự tin và khó tìm lại sự bình an.

Bởi vậy, người có nghệ thuật dùng người không chỉ tự hỏi: “Tôi đã nói điều gì đúng?”, mà còn cần hỏi: “Tôi đã nói điều đúng ấy bằng cách nào để người khác có thể đón nhận và trưởng thành?”

Sự thật cần được nói ra, nhưng tình yêu và sự khôn ngoan giúp chúng ta trao ban sự thật ấy đúng lúc, đúng cách và với lòng tôn trọng.

5. Đặt đúng viên đá vào đúng vị trí

Một viên đá đẹp không chỉ cần được mài giũa đúng cách, mà còn cần được đặt vào vị trí phù hợp để vẻ đẹp của nó có thể tỏa sáng.

Trong cộng đoàn, không phải ai cũng có thể làm tốt mọi việc. Có người phù hợp với công tác tổ chức; có người giỏi đồng hành thiêng liêng; có người có khả năng giảng dạy; có người khéo léo trong việc chăm sóc trẻ em, người nghèo và người đau yếu. Có người làm việc nổi bật trước nhiều người, nhưng cũng có người âm thầm chu toàn những việc nhỏ bé mà nếu thiếu họ, đời sống cộng đoàn sẽ gặp không ít khó khăn

Vì thế, nghệ thuật dùng người không chỉ dừng lại ở việc nhận ra phẩm chất cá nhân, mà còn là khả năng phân định để trao cho mỗi người một môi trường và nhiệm vụ phù hợp.

Giao đúng việc giúp một người phát huy khả năng. Giao việc quá sức mà không có sự hỗ trợ có thể khiến họ kiệt sức và mất tự tin. Giao việc thấp hơn khả năng trong thời gian dài có thể làm họ cảm thấy mình không được tin tưởng hoặc không có cơ hội phát triển. Trao trách nhiệm chỉ dựa trên sự thân thiết, dễ chịu hoặc thành tích bề ngoài cũng có thể làm tổn thương tinh thần công bằng trong cộng đoàn.

Bên cạnh đó, trao trách nhiệm cần đi đôi với hướng dẫn, hỗ trợ và tạo điều kiện để người được giao việc có thể trưởng thành. Tin tưởng không có nghĩa là phó mặc; phân công không có nghĩa là chỉ giao việc mà thiếu đồng hành.

Một cộng đoàn trưởng thành không phải là cộng đoàn chỉ có vài người giỏi gánh vác mọi việc, nhưng là cộng đoàn biết khơi dậy khả năng của nhiều người, giúp họ cùng cộng tác và cùng chịu trách nhiệm trong sứ mạng chung.

6. Người mài đá cũng cần được mài giũa

Khi suy nghĩ về nghệ thuật dùng người, chúng ta thường chú ý đến người được hướng dẫn mà quên rằng chính người hướng dẫn cũng cần được thanh luyện.

Người thợ mài đá cần đôi tay vững vàng, con mắt tinh tường và một tâm hồn kiên nhẫn. Nếu nóng nảy, thiếu hiểu biết hoặc chỉ muốn chứng tỏ quyền lực, người thợ khó có thể giúp viên đá đạt đến vẻ đẹp vốn có.

Cũng vậy, trong đời sống thánh hiến, người được trao trách nhiệm đào tạo và điều hành không chỉ cần kiến thức, kinh nghiệm hay khả năng tổ chức. Họ còn cần đời sống nội tâm trưởng thành, khả năng tự nhận biết và lòng khiêm tốn để nhìn lại chính mình.

Có khi ta trách người khác cứng nhắc, nhưng chính ta lại không chấp nhận những ý kiến khác biệt. Có khi ta muốn người khác biết lắng nghe, nhưng lại thường xuyên ngắt lời họ. Có khi ta yêu cầu chị em sống tinh thần nghèo khó, nhưng lại khó từ bỏ quyền lợi và sự thuận tiện của bản thân. Có khi ta nói mình muốn người khác trưởng thành, nhưng lại khó chịu khi họ đưa ra quyết định độc lập hoặc tìm được cách làm tốt hơn mình.

Nếu không nhận ra những điều ấy, việc đào tạo có thể trở thành quá trình áp đặt ý muốn cá nhân dưới danh nghĩa sửa dạy.

Bởi thế, người biết dùng người cần thường xuyên trở về với Chúa, xin Người thanh luyện những động cơ sâu kín trong lòng mình. Tôi sửa dạy vì yêu thương hay vì tự ái bị tổn thương? Tôi trao trách nhiệm vì tin tưởng hay chỉ muốn trút bỏ gánh nặng? Tôi không chấp nhận cách làm khác vì cách ấy thực sự sai, hay chỉ vì nó không giống cách của tôi? Tôi muốn chị em trưởng thành trong tự do của con cái Chúa, hay muốn họ luôn phụ thuộc vào sự chỉ dẫn của mình?

Những câu hỏi ấy giúp người lãnh đạo nhận ra rằng nghệ thuật dùng người trước hết là nghệ thuật làm chủ chính mình.

Người càng trưởng thành trong đời sống thiêng liêng càng có khả năng nhìn người khác bằng ánh mắt bình an, không vội kết án, không dễ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời và không dùng quyền bính để bảo vệ cái tôi.
Trong ánh sáng Tin Mừng, quyền bính không phải là đặc quyền để điều khiển người khác theo ý mình, nhưng là trách nhiệm phục vụ, nâng đỡ và giúp họ lớn lên trong ơn gọi Thiên Chúa trao ban.

7. Mục đích cuối cùng: giúp mỗi người trở thành điều Thiên Chúa mời gọi

Điều làm nên vẻ đẹp của một viên đá không chỉ là độ sáng bóng bên ngoài, mà còn là vẻ đẹp phù hợp với bản chất và giá trị của chính nó. Tương tự, thành công của việc đào tạo trong đời sống thánh hiến không chỉ được đo bằng hiệu quả công việc, sự vâng lời bên ngoài hay khả năng đáp ứng những đòi hỏi của cộng đoàn.

Điều quan trọng hơn là giúp mỗi chị em lớn lên trong tương quan với Thiên Chúa, trưởng thành về nhân bản, vững vàng trong đời sống thiêng liêng, có trách nhiệm với sứ mạng và biết yêu thương phục vụ trong tự do.

Một người có thể giỏi chuyên môn nhưng vẫn cần học cách khiêm tốn. Một người có thể chu toàn mọi công việc nhưng vẫn cần biết nghỉ ngơi và chăm sóc đời sống nội tâm. Một người có thể nhiệt thành phục vụ nhưng cần học cách tôn trọng giới hạn của mình và của người khác. Một người có nhiều tài năng nhưng vẫn cần học cách cộng tác thay vì làm mọi việc theo ý riêng.

Mục đích của việc mài giũa không phải là tạo nên những con người hoàn hảo theo tiêu chuẩn của chúng ta, nhưng là đồng hành để mỗi người ngày càng sống trọn vẹn căn tính và ơn gọi của mình.

Không ai có thể tự nhận mình là người thợ duy nhất biết rõ hình dáng cuối cùng của viên đá. Trong đời sống đức tin, chỉ Thiên Chúa mới thấu suốt tâm hồn và biết rõ con đường Người dành cho từng người. Người hướng dẫn chỉ là người cộng tác, có trách nhiệm giúp chị em phân định, trưởng thành và đáp lại tiếng gọi ấy cách tự do, có ý thức và đầy tình yêu.

Bởi thế, mài theo thớ đá còn là tôn trọng công trình của Thiên Chúa nơi mỗi con người. Chúng ta có thể hướng dẫn, góp ý, nâng đỡ và tạo cơ hội, nhưng không thể sống thay, quyết định thay hay thay thế lương tâm của người khác.

Khi biết trao cho nhau sự tin tưởng, không gian để trưởng thành và những cơ hội thích hợp, chúng ta đang góp phần làm cho những ân ban Thiên Chúa đặt để nơi mỗi người được nảy nở và sinh hoa kết trái.

Mài theo thớ đá – nghệ thuật của tình yêu và sự khôn ngoan

Trong đời sống thánh hiến, dùng người là một nghệ thuật đòi hỏi sự hiểu biết, kinh nghiệm, lòng kiên nhẫn và trên hết là tình yêu. Người biết dùng người không chỉ nhìn thấy những gì người khác đang có, mà còn nhận ra những gì họ có thể trở thành. Họ không chỉ chú ý đến những giới hạn cần sửa đổi, mà còn biết nâng niu những hạt giống tốt lành cần được vun trồng. Họ không tìm cách biến mọi người thành bản sao của mình, nhưng giúp mỗi người khám phá vẻ đẹp độc đáo mà Thiên Chúa đã trao ban.

Mài theo thớ đá là biết nhìn người bằng ánh mắt yêu thương, hướng dẫn bằng sự khôn ngoan, sửa dạy bằng lòng nhân hậu và trao cơ hội bằng niềm tin tưởng.

Hoa Giấy – MRP