Từ lâu, tấm gương Các Thánh Tử đạo Việt Nam đã để lại nơi các tín hữu Việt Nam hậu thế sự ngưỡng mộ và lòng cảm phục. Ngưỡng mộ về tinh thần từ bỏ cuộc sống tiện nghi, rời bỏ quê hương và khước từ những lợi lộc trần thế để dấn thân loan báo Tin Mừng; ngưỡng mộ về lòng trung tín với Chúa, sự can đảm chấp nhận những đau khổ do đòn vọt, tra tấn, khổ hình gây ra và cao điểm là sẵn sàng chấp nhận cái chết, hiến dâng mạng sống để làm chứng cho Chúa, làm chứng cho Đức tin chân thật mà các ngài đã lãnh nhận; và, nhất là ngưỡng mộ tinh thần bao dung, tha thứ cho những người bách hại mình.

Truyền thống và sử liệu Giáo hội ghi nhận, con số các vị tử đạo Việt Nam không chỉ dừng lại ở 119 vị được Giáo hội chính thức tuyên thánh và á thánh (trong đó có Cha Phanxicô Trương Bửu Diệp mới được tuyên Chân phước đầu tháng 7/2026 vừa qua). Nhưng 119 vị thánh và á thánh tử đạo Việt Nam chính là những tấm gương tiêu biểu về những đức tính nêu trên.

1. Gương từ bỏ cuộc sống tiện nghi và khước từ những lợi lộc trần thế để dấn thân loan báo Tin Mừng

Đức tính này đặc biệt nổi bật nơi các vị thừa sai ngoại quốc đã đến Việt Nam truyền giáo. Các ngài đã rời bỏ quê hương, gia đình, cuộc sống ổn định và những cơ hội thăng tiến để đến một vùng đất xa xôi, nơi việc truyền giáo đồng nghĩa với hiểm nguy, tù đày và có thể phải đổ máu. Các vị thừa sai đã sống tinh thần nghèo khó và từ bỏ triệt để. Các ngài không đến Việt Nam để tìm kiếm cuộc sống tiện nghi, lợi ích cá nhân hay quyền lực, nhưng với một lòng nhiệt thành truyền giáo và sự khát khao chinh phục các linh hồn về cho Chúa.

Thánh Valentinô Berrio-Ochoa Vinh, Giám mục (+1861): Khi quyết định từ bỏ một cuộc sống ổn định để gia nhập dòng Đaminh và đến Việt Nam truyền giáo, cha Valentinô đã nói lên tâm nguyện của mình rằng ngài “ra đi để quê hương có thêm những vị thánh”. Điều đặc biệt là quyết định ấy không chỉ dừng lại ở lời nói. Trên đường đến tu viện, ngài đã đi bộ suốt ba đến bốn ngày, không giày dép, không mang tiền bạc; hành trang duy nhất chỉ là cuốn sách nguyện. Sau đó, ngài tiếp tục hành trình đến Manila rồi sang Việt Nam, chấp nhận một cuộc sống hoàn toàn xa lạ giữa những khó khăn của vùng truyền giáo.

Thánh Phêrô Borie Cao, Giám mục (+1838): Cảm nhận sâu sắc được tiếng gọi lên đường truyền giáo ngay khi còn ở trong chủng viện, ngài hướng lòng về những người ở Viễn Đông chưa nhận biết Chúa và nguyện dâng hiến trọn cuộc đời cho sứ mạng này. Tâm nguyện truyền giáo của Đức cha Borie Cao được thể hiện rất rõ trong lời nguyện ngài viết khi tận hiến cho Đức Mẹ: “Lạy Mẹ của con ! Xin hãy tin nơi con, khi con trưởng thành, con sẽ hiến toàn thân con cho việc cảm hóa những người chưa tin. Xin Mẹ giúp con đi theo con đường và tinh thần của ơn kêu gọi đó. Xin cho con được đau khổ vì danh Đức Kitô, được đón nhận ngành lá tử đạo và đến bến vinh quang”.

Thánh Isidôrô Gagelin Kính, Linh mục (+1833): Ngài đã từ bỏ gia đình, quê hương và những lợi lộc trần thế để toàn tâm toàn ý thực hiện sứ vụ linh mục thừa sai. Ngài không tìm kiếm địa vị hay sự giàu sang, nhưng chỉ mong chu toàn sứ mạng loan báo Tin Mừng cho những người chưa nhận biết Đức Kitô. Khi vua Minh Mạng lấy cớ cần người dịch sách và làm thông ngôn cho triều đình (với hậu ý ngăn cản việc truyền giáo) đã triệu cha Gagelin Kính cùng với các giáo sĩ Tây phương khác về kinh đô Huế. Vua hứa ban tước quan cùng bổng lộc cho các ngài, nhưng cha Gagelin khảng khái nói: “Chúng tôi đã từ bỏ gia đình, quê hương và tất cả lợi lộc trần thế, để chỉ truyền giảng Tin Mừng”.

Thánh Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm, Linh mục (+1773): sau khi học thần học và thụ phong linh mục ở Manila, cha Liêm đã từ bỏ môi trường thuận lợi để trở về Việt Nam phục vụ. Ngài dấn thân vào cánh đồng truyền giáo, phục vụ nhiều xứ và mở rộng đến các làng ngoại giáo, bất chấp những khó khăn nguy hiểm của thời cấm cách. Ngài viết cho Bề trên: “Xin Đức cha và cha Bề trên cầu nguyện cùng Chúa cho con, khi dâng lễ và trong kinh nguyện, để mỗi ngày con được hoàn thiện hơn, vui lòng đón nhận những khốn khó theo ý Chúa.”

2. Lòng trung tín với Thiên Chúa, tinh thần can đảm vượt qua đau khổ, và sẵn sàng chết để làm chứng cho Chúa

Đây là nét nổi bật nhất nơi Các Thánh Tử đạo Việt Nam. Các ngài xác tín đạo Chúa là chân lý, không thể vì danh vọng, tiền bạc, quyền lực hay sự an toàn bản thân mà chối bỏ đức tin, và các ngài luôn một niềm hi vọng vào sự sống vĩnh cửu mà Đức Kitô phục sinh đã hứa ban thưởng cho những ai trung thành.

Trong hạnh Các Thánh Tử đạo Việt Nam, có rất nhiều chứng từ về những trận đòn khốc liệt, những cực hình thể xác, cảnh tù đày, đói khát và những hình phạt man rợ. Tuy nhiên, điều đáng kinh ngạc hơn cả không phải là mức độ đau đớn mà các ngài phải chịu, nhưng là sức mạnh đức tin giúp các ngài không khuất phục. Các Thánh tử đạo không chối bỏ chân lý mà mình đã xác tín, sẵn sàng chấp nhận đau khổ vì lòng trung thành với Đức Kitô và chính Chúa đã ban cho các ngài vượt trên sức chịu đựng của con người.

Thánh Giuse Marchand Du, Linh mục (+1835): là vị tử đạo phải chịu cái chết ghê rợn nhất (bá đao), do bị vu cáo dính líu đến cuộc phản loạn chống lại triều đình. Ngài bị quan quân dùng kìm sắt nung đỏ kẹp vào hai đùi, khiến thân thể bị bỏng nặng và ngất xỉu. Dù vậy, ngài không khuất phục trước những cực hình khủng khiếp, cương quyết giữ nguyên lời khai: “Tôi chỉ biết có một việc là giảng đạo mà thôi”. Dù phải chịu cực hình, lòng trung thành của vị thừa sai đối với Thiên Chúa vẫn không hề lay chuyển.

Thánh Tôma Trần Văn Thiện, Chủng sinh (+1838): là vị tử đạo trẻ tuổi nhất, nhưng lại có một ý chí vô cùng kiên cường. Vị chứng nhân trẻ không xin thoát khỏi đau khổ bằng mọi giá, nhưng xin Chúa ban sức mạnh để có thể trung thành với Người. Mỗi lần bị roi quất xuống, ngài lại cầu nguyện: “Lạy Chúa, xin thêm sức cho con chịu đau khổ vì Chúa”. Khi bị quan đánh 40 roi, thân thể gầy yếu của thầy bị thương, máu thấm qua y phục, nhưng người thanh niên ấy vẫn gan dạ mỉm cười nói: “Hãy nhìn xem máu tôi chảy ra kìa”. Và trước khi bị hành quyết, ngài còn viết thư về gia đình vĩnh biệt cha mẹ, họ hàng, và khuyên mọi người trung thành giữ vững đức tin.

Thánh nữ Anê Lê Thị Thành (Đê) (+1841): là thánh nữ tử đạo duy nhất. Dù tuổi đã cao, với một thể trạng yếu ớt, bà vẫn giữ thái độ bình tĩnh khi quân lính dùng những hình phạt dã man để ép bà chối đạo. Khi quân lính trói bà, bỏ rắn độc vào trong áo, bà vẫn đứng yên, không run sợ. Khi các con vào thăm, nhìn thấy thân thể mẹ bầm tím và đầy máu, bà vẫn an ủi con bằng những lời tràn trề lạc quan: “Con đừng khóc nữa, mẹ mặc áo hoa hồng đấy, mẹ vui lòng chịu khổ vì Chúa Giêsu, sao con lại khóc?”. Cách nhìn ấy cho thấy bà đã kết hợp những đau khổ thể xác với niềm vui được kết hợp cùng Đức Kitô trong cuộc khổ nạn.

Và rất nhiều vị thánh khác can đảm xưng Đạo, không nói dối để được tha. Nhiều vị trên đường ra pháp trường, vẫn tỏ ra hân hoan, vui tươi, kiên cường làm cho những người chứng kiến vô cùng nể phục.

3. Tinh thần tha thứ cho những người làm hại mình

Đây là một trong những nét đẹp sâu sắc nhất của Các Thánh Tử đạo Việt Nam. Các ngài không chỉ can đảm chịu chết, nhưng còn sống trọn vẹn giới răn yêu thương của Đức Kitô: hiền hòa, không oán hận và sẵn sàng tha thứ cho những người đã tố cáo, bách hại hay trực tiếp ra tay sát hại mình. Và chính lòng bao dung và tha thứ mới làm nổi bật sự khác biệt giữa các chứng nhân Tin Mừng với những người anh hùng chỉ chiến đấu vì một lý tưởng trần thế.

Chân phước Anrê Phú Yên, Thày giảng (+1644): là vị tử đạo tiên khởi của Giáo hội Việt Nam. Khi bị bắt và chuẩn bị chịu án tử vì đức tin lúc mới 19 tuổi, dù phải đối diện với sự giam cầm và cái chết oan ức dưới tay lý hình, ngài vẫn luôn giữ một tâm hồn bình an, ngập tràn tình yêu thương. Ngài không hề cất lời oán trách hay căm phẫn những kẻ bắt bớ mình, mà miệng luôn phó thác và cầu xin ơn tha thứ, trọn vẹn noi theo gương Thầy Chí Thánh là Chúa Giêsu. Lời thầy lặp lại nhiều lần nhất là: “Chúng ta hãy lấy tình yêu để đáp lại tình yêu của Chúa chúng ta, hãy lấy mạng sống đáp lại mạng sống”.

Thánh Théophane Vénard Ven, Linh mục (+1861): Khi viên quan giải thích với ngài rằng mình chỉ làm theo lệnh vua và mong ngài đừng giận, cha Théophane đã đáp lại bằng thái độ rất bao dung: “Thưa quan lớn, đạo tôi dạy phải thương yêu những người ghét mình, làm hại mình.” Trước khi bị hành quyết, ngài còn hứa sẽ cầu nguyện cho chính người đang thi hành bản án đối với mình. Ngài coi những người tra tấn hoặc kết án mình không phải là kẻ thù để căm ghét, mà là những con người đáng thương cần được cầu nguyện và ơn cứu độ.

Thánh Emmanuel Lê Văn Phụng, Trùm họ (+1859): Tại pháp trường, trước khi chịu án tử hình, ngài đã để lại những lời dặn dò đầy cảm động và tha thiết đối với người con trai và thân hữu của mình hãy một lòng bao dung: “Con ơi, hãy tha thứ, đừng tìm báo thù kẻ tố giác ba nhé. Hãy tha thứ các bạn ơi. Hãy tha thứ, vì chính tôi đã thứ tha...” Ngài muốn họ thực hành trọn vẹn giới luật bác ái Kitô giáo, ngay cả trong hoàn cảnh đau thương nhất.

* * *

Ôn lại gương Các Thánh Tử đạo Việt Nam hôm nay, thiết nghĩ chúng ta không chỉ dừng ở cảm xúc ngưỡng mộ, thán phục, nhưng cần học và thực hành tinh thần “tử đạo” của các ngài trong cuộc sống hiện tại. Đối với chúng ta ngày nay, có lẽ ít xảy ra trường hợp phải hy sinh mạng sống như các vị tử đạo, nên không đòi hỏi chúng ta phải dám “chết cho đạo”, nhưng lời mời gọi dám “sống cho đạo”, dám làm chứng cho Chúa bằng đời sống trung thực, bác ái, hy sinh, phục vụ và tha thứ… vẫn luôn vang lên. Xin Các Thánh Tử đạo Việt Nam cầu bầu cho mỗi người trong chúng ta có được sự can đảm và quyết tâm ấy.


Peter Phạm

----------

(Tài liệu tham khảo: Hạnh Các thánh tử đạo Việt Nam của Đức Hồng y Giuse Maria Trịnh Văn Căn và Linh mục P.X. Đào Trung Hiệu, OP.)